Oszuści matrymonialni – kim są? Jak rozpoznać? Jak się bronić?

Ten przewodnik wyjaśnia, czym są oszustwa na romans, kto je popełnia, jak rozpoznać sygnały ostrzegawcze i jakie konkretne kroki podjąć, aby się chronić. Oszuści tworzą fałszywe tożsamości online, budują relacje romantyczne z niczego niepodejrzewającymi osobami, a ich ostatecznym celem jest wyłudzenie pieniędzy lub danych osobowych. Zgłoszone straty z tytułu oszustw na romans sięgnęły w 2023 r. 1,14 mld dol., a mediana strat na ofiarę wyniosła 2 000 dol. – to najwyższe straty spośród wszystkich form oszustw z podszywaniem się. Zagrożenie jest realne, ale rozumiejąc, jak działają te schematy i rozpoznając czerwone flagi zawczasu, możesz znacząco zmniejszyć ryzyko. Przewodnik jest przeznaczony dla osób nowych w randkowaniu online, które chcą się chronić bez popadania w paranoję.

Czym są oszustwa na romans i jak działają

Oszustwa na romans, znane też jako „oszustwo matrymonialne”, „romance scams”, „dating scams” lub „romance fraud”, należą do najbardziej emocjonalnie manipulacyjnych form oszustw internetowych. Polegają na tworzeniu fałszywych profili na portalach randkowych, w mediach społecznościowych lub aplikacjach komunikacyjnych w celu nawiązania relacji romantycznej z ofiarą. Celem nie jest prawdziwa więź, lecz wyłudzenie pieniędzy poprzez dezinformację i manipulację emocjami. W odróżnieniu od innych oszustw, które bywają czysto transakcyjne, oszustwa na romans żerują na ludzkiej potrzebie miłości i bliskości. Federalna Komisja Handlu (FTC) klasyfikuje je jako „advance fee fraud” i wskazuje, że często stoją za nimi międzynarodowe zorganizowane grupy przestępcze.

Typowy schemat zaczyna się od wytypowania potencjalnej ofiary, która wydaje się samotna, wrażliwa lub emocjonalnie podatna. Oszust tworzy atrakcyjny profil z kradzionymi zdjęciami lub obrazami generowanymi przez sztuczną inteligencję, dba o wiarygodny opis i inicjuje kontakt pełen komplementów, aby ofiara poczuła się wyjątkowa. Ten etap „zasiewu” uczuć zwiększa podatność na dalszą komunikację i manipulację.

W miarę rozwoju znajomości oszust inwestuje czas i uwagę, by zbudować pozory autentycznej relacji: pisze często, dzwoni, a nawet prowadzi wideoczaty. W fazie „groomingu” skrupulatnie poznaje życie i wrażliwości ofiary, odzwierciedla jej wartości i zainteresowania, kreując wrażenie „idealnego dopasowania”.

Oszuści wcześnie wyznają „miłość”, opowiadają zmyślone historie o trudnościach, prosząc o współczucie i pogłębiając zależność emocjonalną. To tzw. „love bombing” – zasypywanie czułością i deklaracjami znacznie szybciej niż w realnej relacji. Takie bombardowanie aktywuje układ nagrody w mózgu, obniża czujność i utrudnia dostrzeganie czerwonych flag.

Gdy więź emocjonalna jest już silna, oszust wprowadza „kryzys” wymagający pilnej pomocy finansowej: rzekły zabieg medyczny, koszty podróży, kłopoty biznesowe czy opłaty imigracyjne. Prośby zwykle eskalują – gdy ofiara raz wyśle pieniądze, pojawiają się kolejne „nagłe” sytuacje.

Płatności są żądane kanałami trudnymi do cofnięcia: przelewy, karty podarunkowe, przedpłacone karty czy kryptowaluty. Padają „wiarygodne” powody, dlaczego nie mogą użyć własnych środków. Im trudniej prześledzić i odwrócić transakcję, tym większa szansa oszusta na bezkarność.

Psychologia stojąca za oszustwami na romans – zrozumieć podatność i manipulację

Aby skutecznie się chronić, warto poznać mechanizmy psychologiczne, które sprawiają, że ludzie stają się podatni na ten typ nadużyć.

Psychologiczne cechy ofiar oszustw na romans

Najczęściej obserwowane czynniki podatności obejmują:

• impulsywność – skłonność do szybkich decyzji i poszukiwania wrażeń zwiększa uleganie presji;
• wysoki poziom zaangażowania emocjonalnego – silne uczucia tłumią ocenę ryzyka i sprzyjają dalszym przelewom mimo ostrzeżeń;
• izolację społeczną – ograniczony „głos rozsądku” ze strony bliskich ułatwia manipulację;
• pozornie wysoki poziom kompetencji – wykształcenie czy sukces zawodowy nie chronią przed technikami wpływu;
• wzorce zbliżone do uzależnieniowych – trudność w przerwaniu kontaktu nawet mimo jasnych sygnałów oszustwa.

Neurochemia „love bombingu” i więzi emocjonalnej

„Love bombing” to wieloetapowa manipulacja uczuciami: nadmiar uwagi i czułości wyzwala w mózgu dopaminę i endorfiny, dając poczucie intensywnej więzi. Ten sztucznie wywołany stan rodzi poczucie „długu” wobec oszusta. Gdy uwaga zostaje chwilowo wycofana, ofiara doświadcza „głodu” kontaktu i chętniej spełnia prośby.

To neurochemiczne tło tłumaczy, dlaczego rozpoznanie oszustwa bywa tak trudne – „system nagrody” tłumi ocenę ryzyka i logiczne wnioski.

Izolacja i kontrola jako taktyki manipulacji

Oszust często zachęca do odcięcia się od bliskich, sugerując ich zazdrość czy brak wsparcia. Izolacja usuwa „głos rozsądku”, pogłębia zależność emocjonalną i ułatwia eskalację próśb o pieniądze. W obliczu sprzecznych sygnałów (pochwały od „partnera” vs. ostrzeżenia rodziny) wiele osób wycofuje się z relacji z bliskimi, co działa na korzyść przestępcy.

Czerwone flagi i sygnały ostrzegawcze – naucz się rozpoznawać oszustwo

Najlepszą ochroną jest wczesne rozpoznanie sygnałów zanim dojdzie do głębokiego zaangażowania emocjonalnego i strat finansowych. Poniżej znajdziesz przykłady czerwonych flag:

• zbyt idealny profil – perfekcyjne, powtarzane zdjęcia, brak naturalnych zmian na przestrzeni lat, biografie pod publikę;
• niespójności w historii – zmienne zawody, mgliste odpowiedzi, brak weryfikowalnych szczegółów;
• szybkie deklaracje uczuć – „miłość” po kilku dniach, plany ślubu jeszcze przed spotkaniem offline;
• unikanie wideo i spotkań – stałe wymówki (misja, platforma wiertnicza, problemy techniczne), presja na prywatne komunikatory;
• prośby o pieniądze – „nagłe” operacje, koszty podróży, inwestycje w krypto, opłaty wizowe lub biznesowe.

Czerwone flagi w profilu i tożsamości

Profil „zbyt piękny, by był prawdziwy” zwykle taki właśnie jest. Kradzione lub AI-generowane zdjęcia, perfekcyjne ujęcia bez naturalnych zmian na przestrzeni lat i biografie „pod publiczkę” to alarm. Wykonaj odwrotne wyszukiwanie obrazem (Google Images, TinEye) i sprawdź spójność zdjęć z deklarowanym wiekiem, zawodem i historią.

Czerwone flagi w sposobie komunikacji

Zwracaj uwagę na następujące wzorce zachowań i sformułowań:

• love bombing – intensywne komplementy i deklaracje znacznie szybciej niż w realnej relacji;
• „zbyt idealne” dopasowanie – odzwierciedlanie Twoich wartości i pasji w sposób nienaturalny i przesadny;
• presja czasu – tworzenie poczucia pilności, by ograniczyć Twoje krytyczne myślenie;
• unika odpowiedzi – omija pytania o fakty, zmienia temat, reaguje złością na weryfikację.

Uniki i czerwone flagi logistyczne

Oszuści często proponują scenariusze utrudniające weryfikację ich tożsamości i spotkanie offline:

• ciągłe wymówki – misja wojskowa, platforma wiertnicza, odległa delegacja, brak możliwości wideo;
• presja na zmianę kanału – szybkie przejście z aplikacji randkowej na prywatny komunikator lub e-mail;
• nietypowe zawody – lekarz na misji, żołnierz za granicą, przedsiębiorca w podróży bez dostępu do bankowości.

Czerwone flagi finansowe

Najczęstsze sygnały nadużyć finansowych wyglądają tak:

• prośby o pieniądze – osoba, której nie spotkałeś/-aś offline, prosi o środki na „nagły” cel;
• trudne do cofnięcia płatności – przelewy, karty podarunkowe, przedpłacone karty, kryptowaluty;
• udzielanie danych – proszą o dane finansowe, numery identyfikacyjne lub założenie konta na Twoje nazwisko;
• „inwestycje” w krypto – fałszywe platformy tradingowe, kontrolowane „wypłaty próbne” i wygaszanie dostępu.

Czytaj też: Na co uważać przy internetowych randkach? 9 zagrożeń

Jak działają oszuści – struktura organizacyjna i międzynarodowe sieci

Zrozumienie szerszego kontekstu pomaga dostrzec, że to zwykle nie pojedynczy sprawcy, lecz profesjonalne grupy przestępcze.

Zorganizowane grupy i operacje międzynarodowe

Oszustwa na romans często prowadzą zorganizowane grupy działające transgranicznie (m.in. Nigeria, Ghana, Filipiny), stosujące zaawansowaną inżynierię społeczną. Dane Moody’s wskazały 1 193 nowe podmioty i osoby na świecie potencjalnie powiązane z tymi oszustwami w 2024 r. (o 14% więcej niż w 2023 r.). USA stanowiły 38% nowych profili w bazach screeningowych, a Nigeria – 14%.

Grupy te specjalizują się według regionów, profili ofiar i metod płatności. Kupują „sucker lists” – listy wcześniejszych ofiar z danymi kontaktowymi i typem przebranego oszustwa, co dowodzi rozwiniętej infrastruktury przestępczej.

Pranie pieniędzy i sieci finansowe

Wyłudzone środki są często „przepłukiwane” przez system bankowy z użyciem spółek wydmuszek w różnych jurysdykcjach, aby ukryć ścieżkę pieniędzy. Niektóre ofiary, nieświadomie pełniąc rolę „mułów finansowych”, wykonują przelewy „w imieniu” oszusta, narażając się na konsekwencje prawne.

Rola sztucznej inteligencji w nowoczesnych oszustwach

Generatywna sztuczna inteligencja (AI) umożliwia tworzenie realistycznych zdjęć, spersonalizowanych wiadomości i syntetycznych głosów. Deepfake’i w wideo potrafią „udowodnić” rzekomą tożsamość, nawet personalizując przekaz imieniem ofiary. AI skaluje operacje – jedna osoba może „rozmawiać” z wieloma ofiarami równocześnie.

Praktyczne strategie ochrony – działaj zanim pojawi się problem

Najskuteczniejsza obrona łączy świadomość ryzyka, czujność i konkretne nawyki bezpieczeństwa wdrożone od początku znajomości. Zacznij od podstawowej weryfikacji:

• sprawdź tożsamość – wyszukaj imię i nazwisko w Google, porównaj profile w social media i serwisach zawodowych;
• odwróć wyszukiwanie zdjęć – użyj Google Images lub TinEye i porównaj wiek, lokalizację, pracę;
• kontakt z pracodawcą – jeśli ktoś podaje firmę/instytucję, spróbuj potwierdzić zatrudnienie niezależnie;
• szukaj schematów – wpisz deklarowany zawód + „scammer” i porównaj z opisanymi metodami działania.

Bezpieczna komunikacja i granice

Ustal jasne zasady kontaktu od pierwszej rozmowy:

• pozostań na platformie – dopóki nie zweryfikujesz tożsamości, nie przechodź na prywatne komunikatory;
• chroń dane – nie udostępniaj adresu, telefonu, miejsca pracy, danych finansowych;
• nie wysyłaj intymnych zdjęć – narażasz się na szantaż (sextortion);
• stawiaj granice – nie ulegaj presji czasu, sprawdzaj fakty, zadawaj pytania kontrolne.

Wideorozmowy i spotkania na żywo

Zweryfikuj realność rozmówcy, zanim się zaangażujesz finansowo lub emocjonalnie:

• poproś o krótką wideorozmowę – zwracaj uwagę na spójność obrazu i dźwięku oraz artefakty;
• ustal spotkanie publiczne – po wstępnej weryfikacji wybierz uczęszczane miejsce i własny transport;
• poinformuj bliską osobę – przekaż plan, udostępnij lokalizację, miej plan wyjścia.

Zarządzanie granicami finansowymi

Żelazna zasada: nigdy nie wysyłaj pieniędzy osobie poznanej wyłącznie online – bez wyjątków. Zwracaj szczególną uwagę na poniższe sygnały:

• presja na przelewy – Western Union, MoneyGram, natychmiastowe transfery bez możliwości cofnięcia;
• karty podarunkowe i kryptowaluty – proszą o kody kart lub transfer krypto, bo trudniej je odwrócić;
• zakładanie kont – prośby o otwarcie rachunku i „pomoc” w transferach w czyimś imieniu;
• „pewne” inwestycje – obietnice zysków, fałszywe pulpity i kontrolowane „wypłaty próbne”.

Rozpoznanie i reakcja na skutki emocjonalne – zrozumieć „podwójny cios”

Oszustwa na romans zadają „podwójny cios”: stratę finansową i utratę ważnej relacji. Dla wielu osób to ból porównywalny ze stratą bliskiej osoby. Świadomość tego wymiaru pomaga w ochronie siebie i wspieraniu innych.

Emocjonalne konsekwencje i wstyd ofiary

Po uświadomieniu sobie oszustwa pojawia się wstyd, samobiczowanie („Jak mogłem/am być tak naiwny/a?”), lęk przed oceną i izolacja społeczna. To naturalne reakcje na wyrafinowaną manipulację, a nie dowód „głupoty”. Uderza także utrata zaufania do własnego osądu, co może rzutować na inne sfery życia.

Jak wspierać osoby poszkodowane

Aby realnie pomóc, stosuj następujące praktyki wsparcia:

• empatia zamiast ocen – unikaj obwiniania, uznaj ból i skalę manipulacji;
• normalizacja doświadczenia – podkreśl wyrafinowanie metod przestępców i fakt, że to powszechny problem;
• zachęta do profesjonalnej pomocy – terapia indywidualna, grupy wsparcia dla ofiar oszustw;
• wzmocnienie sprawczości – pomoc w krokach naprawczych: zgłoszenia, zabezpieczenie kont, kontrola szkód.

Zgłaszanie oszustw i działania po poszkodowaniu

Jeśli straciłeś/-aś pieniądze lub podejrzewasz, że jesteś celem, działaj natychmiast, by ograniczyć szkody i pomóc służbom. Najpierw wykonaj kroki przerwania i weryfikacji:

• przerwij kontakt – zablokuj sprawcę na wszystkich kanałach bez tłumaczeń;
• skonsultuj z bliską osobą – świeże spojrzenie pomaga dostrzec czerwone flagi;
• zweryfikuj schemat – wyszukaj zawód + „scammer”, zrób odwrotne wyszukiwanie zdjęć;
• zabezpiecz dowody – zrób zrzuty ekranu rozmów, potwierdzeń przelewów, danych profilu.

Zgłoszenia do instytucji i platform

Zgłaszaj sprawę równolegle w kilku miejscach, by zwiększyć skuteczność działań służb:

• lokalna policja – oficjalne zawiadomienie i numer sprawy do dalszych procedur;
• platforma randkowa lub social media – zgłoszenie profilu i rozmów w miejscu kontaktu;
• zgłoszenie zagraniczne – jeśli sprawa ma taki charakter: FTC – ReportFraud.ftc.gov i FBI IC3 – formularz na www.ic3.gov.

Czytaj też: Gdzie zgłosić oszustwo internetowe?

Odzyskiwanie i ochrona tożsamości

W zależności od sposobu płatności i zakresu ujawnionych danych podejmij właściwe działania:

• przelew/karta – natychmiast skontaktuj się z bankiem lub emitentem karty (chargeback, blokada, zmiana rachunku);
• operator transferów – zgłoś do Western Union/MoneyGram i złóż reklamację jak najszybciej;
• kryptowaluty – zgłoś sprawę policji oraz giełdzie, zabezpiecz wszystkie adresy i hash’e transakcji;
• ochrona kredytowa – po ujawnieniu danych osobowych rozważ alerty i zamrożenie kredytu (blokada PESEL, Alerty BIK);
• unikaj „recovery scams” – nie płać z góry za rzekome odzyskanie środków, to kolejna warstwa oszustwa.